  {"id":669,"date":"2023-06-11T16:45:56","date_gmt":"2023-06-12T02:45:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/?page_id=669"},"modified":"2026-06-15T14:21:01","modified_gmt":"2026-06-16T00:21:01","slug":"kaho%ca%bbolawe","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/ka-pae-%ca%bbaina-o-hawai%ca%bbi-na-kai-%ca%bbewalu\/kaho%ca%bbolawe\/","title":{"rendered":"Kaho\u02bbolawe"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>Inoa | Name(s)<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kaho\u02bbolawe; Kanaloa; Kohem\u0101lamalama<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hi\u02bbona \u02bb\u0101ina | Land characteristic:<\/strong> Mokupuni&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hi\u02bbona \u02bb\u0101ina nona k\u0113ia wahi | Feature(s) that contain this place:<\/strong> <a href=\"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/ka-pae-\u02bbaina-o-hawai\u02bbi-na-kai-\u02bbewalu\/\">Pae \u02bb\u0101ina o Hawai\u02bbi<\/a>; Maui Nui; Honua\u02bbula; Hakioawa; Kanapou; Kamohio; \u02bbAle\u02bbale; Papakaiki; Kaulana; K\u016bheia; Ahup\u016b; Honokoa; K\u016bnaka\/N\u0101\u02bbalapa; Kealaikahiki; Papaka<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>H\u014d\u02bbulu\u02bbulu mana\u02bbo<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">He mokupuni \u02bbo Kaho\u02bbolawe e noho ana ma ka \u02bbao\u02bbao hema o Maui i ka moku o Honua\u02bbula, Maui.\u00a0 \u02bbO Kanaloa, Kohem\u0101lamalama, a me Kohem\u0101lamalama o Kanaloa n\u0101 inoa i lohe p\u016b \u02bbia no k\u0113ia mokupuni. Wahi a ke mele ko\u02bbihonua \u02bbo \u201cW\u0101kea Noho i\u0101 Papah\u0101naumoku\u201d, \u02bbO Kaho\u02bbolawe ka \u02bbiewe i h\u0101nau \u02bbia na W\u0101kea l\u0101ua \u02bbo Papah\u0101naumoku: \u201cHe \u02bbula a\u02bbo Kaho\u02bbolawe.\u201d \u02bbO \u02bbAlal\u0101keiki ke \u02bbau ma waena o Kaho\u02bbolawe a me Maui a \u02bbO Kealaikahiki ke kai ma waena o Kaho\u02bbolawe a me L\u0101na\u02bbi. \u02bbO Moa\u02bbula-nui ka w\u0113kiu o Kaho\u02bbolawe. \u02bbO ka ua N\u0101ulu kai ho\u02bbouluwehi a m\u0101hiehie ka \u02bb\u0101ina mai Honua\u02bbula \u0101\u00a0i Kaho\u02bbolawe. Ma ka w\u0101 o ke Aupuni Hawai\u02bbi, ua ho\u02bbouna \u02bbia n\u0101 pa\u02bbahao i Kaho\u02bbolawe, a ma hope o ko l\u0101kou ha\u02bbalele \u02bbana i ka mokupuni, ho\u02bbonoho \u02bbia kahi h\u0101nai holoholona ma laila. Ua noho hewa ka p\u016b\u02bbalikoa \u02bbAmelika ma Kaho\u02bbolawe no ka ho\u02bboma\u02bbama\u02bba \u02bbana i ka hana kaua. Ma muli o ka paio nui \u02bbana o kekahi mau kanaka, e like ho\u02bbi me George Jarrett Helm, Walter Ritte, Emmet Aluli ma n\u0101 makahiki 70, ho\u02bbiho\u02bbi \u02bbia \u02bbo Kaho\u02bbolawe i ka moku \u02bb\u0101ina o Hawai\u02bbi ma ka makahiki 1993. I k\u0113ia manawa, m\u0101lama a alaka\u02bbi p\u016b \u02bbo ka Protect Kaho\u02bbolawe \u02bbOhana a me ke Kaho\u02bbolawe Island Reserve Commission i\u0101 Kaho\u02bbolawe. Ho\u02bbolauka\u02bbi l\u0101kou i n\u0101 k\u0101naka e pae i ka mokupuni a k\u014dkua me ka h\u014d\u02bbola \u02bbana i ka \u02bb\u0101ina ma laila. M\u0101lama \u02bbia ka \u02bbaha makahiki i k\u0113l\u0101 me k\u0113ia makahiki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Description<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kaho\u02bbolawe is a mokupuni that sits within the ahupua\u02bba of Honua\u02bbula, Maui. It is the smallest of the eight main Hawaiian islands, situated about 7 miles southwest of Maui, it is 11 miles long and 7 miles wide. \u02bbAlal\u0101keiki is the channel between Kaho\u02bbolawe and Maui. Moa\u02bbula-nui is the highest point on the island. N\u0101ulu is the rain at both Kaho\u02bbolawe and Honua\u02bbula, Maui. Kaho\u02bbolawe is a former site of U.S. military bomb testing and after years of advocacy, governing rights to the island were transferred to the State of Hawai\u02bbi and the U.S. Military ceased their bombing activities. This island is one of the most dense places of archaeological sites in Hawai\u02bbi. There are many stone structures, both ancient and modern, that the Protect Kaho\u02bbolawe \u02bbOhana (PKO) maintains. Kaho\u02bbolawe Island Reserve Commission (KIRC) is the state agency charged with co-governing the island along with PKO.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u02bb\u014clelo kuhikuhi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">E koho i\u0101 &#8220;Kaho\u02bbolawe&#8221; no n\u0101 kumuwaiwai pili i ka mokupuni o Kaho\u02bbolawe. No n\u0101 kumuwaiwai pili i ke akua \u02bbo Kanaloa, e koho i\u0101 &#8220;Kanaloa.\u201d \u02bbA\u02bbole pili k\u0113ia i n\u0101 wahi ma Maui i kapa \u02bbia \u02bbo Kanaloa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Instructions<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Not to be confused with the deity Kanaloa, the point in Kaniao, Maui or the land section at Makena, Maui.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>Mo\u02bbok\u016b\u02bbauhau | Genealogy<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Akua | Deity:<\/em> Kanaloa; Kane; Lono; Lonomakua<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>H\u0101lau | Group\/school:<\/em> Protect Kaho\u02bbolawe \u02bbOhana (PKO); Kaho\u02bbolawe Island Reserve Commission (KIRC); Kaho\u02bbolawe Island Conveyance Commission (KICC)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Kanaka | Person:<\/em> George Jarrett Helm Jr.; Kimo Mitchell; Walter Ritte; Loretta Ritte; Emmet Aluli<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>Hana | Practice:<\/strong><\/strong> <a href=\"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/hana-list\/%ca%bbaha-makahiki\/\" data-type=\"page\" data-id=\"1721\">\u02bbAha Makahiki;<\/a> <a href=\"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/hana-list\/holo-wa%ca%bba\/\" data-type=\"page\" data-id=\"1717\">Holo wa\u02bba<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Hanana  |  Event<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1941 island was claimed by US Navy the day after Pearl Harbor for military use and training;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1976 the \u201cKaho\u02bbolawe Nine\u201d landed at K\u016bhe\u02bbeia to protest the bombing and desecration of Kaho\u02bbolawe, the Protect Kaho\u02bbolawe \u02bbOhana was created, committed to stopping the bombing and return of the island to the Hawaiian people;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1977 Members of the PKO George Helm and Kimo Mitchell were lost at sea rescuing 2 members of the PKO off of Kaho\u02bbolawe;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1982 first Makahiki ceremony on Kaho\u02bbolawe in modern memory; 1990 active fire and bombing stops on the island;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1992 Kaho\u02bbolawe is transferred to the state of Hawai\u02bbi but \u201cheld in trust for a future sovereign entity.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>K\u016bmole | Source(s)<\/strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Baker, C. M. Kaliko, and \u02bbIka\u02bbaka N\u0101huewai. <em>No ka \u02bbaha makahiki\u202f: i ke au nei a me ke au ma mua.<\/em> 2025. Hilo, Hawai\u02bbi: Hale Kumao\u02bbo.<a href=\"https:\/\/geoportal.hawaii.gov\/datasets\/HiStateGIS::moku\/explore?location=20.671952%2C-156.705528%2C11.00\">&#8220;Honua\u02bbula,&#8221; Hawaii Statewde GIS system (website).<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/ulukau.org\/cgi-bin\/hpn?a=q&amp;r=1&amp;hs=1&amp;t=1&amp;e=q-0hpn--00-0-0--010---4----dtx--0-0l--1en-Zz-1---20-about---00031-000-10escapewin-00&amp;q=Kaho%27olawe&amp;h=dtx&amp;summarise=0\">\u201cKaho\u02bbolawe,\u201d Inoa \u02bb\u0100ina Hawai\u02bbi Database, Ulukau: The Hawaiian Electronic Library.<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/www.kahoolawe.hawaii.gov\/history.shtml\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Kaho&#8217;olawe Island Reserve Commission (website).<\/a>&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kanahele, Pua Kanaka\u02bbole, Kaho\u02bbolawe Island Conveyance Commission, and Edith Kanaka\u02bfole Foundation. 1993.<em> E Mau Ana o Kanaloa, Ho\u02bbi Hou = The Perseverance of Kanaloa, Return!\u202f: The Cultural Practices and Values Established at Kanaloa-Kaho\u02bbolawe, Past and Present. <\/em>Wailuku, Hawaii: The Commission.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"http:\/\/www.protectkahoolaweohana.org\/current-projects--accomplishments.html\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">Protect Kaho\u02bbolawe \u02bbOhana (website).<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/geoportal.hawaii.gov\/datasets\/HiStateGIS::ahupuaa\/explore?location=20.793379%2C-156.929280%2C11.00\">\u201cL\u0101na\u02bbi,\u201d Hawaii Statewde GIS system (website).<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">McAllister, J. Gilbert. 1933. <em>Archaeology of Kahoolawe<\/em> No.115 1933. no. 115. Hawaii: Published by the Bishop Museum, 1933.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">McGregor, Davianna P\u014dmaika\u2018i. <em>N\u0101 Kua\u2018\u0101ina: Living Hawaiian Culture.<\/em> 2007. Honolulu: University of Hawaii Press.<br><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/ulukau.org\/ulukau-books\/?a=d&amp;d=EBOOK-PEPN.2.1.1&amp;e=-------haw-20--1--txt-txPT-----------\">Pukui, Mary Kawena, Samuel H. (Samuel Hoyt) Elbert, and Esther T. Mookini. Place Names of Hawaii. Rev. and enl. Ed. Honolulu: University Press of Hawaii, 1976. Ulukau: The Hawaiian Electronic Library.<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>Ho\u02bbopili \u02bbia i | Applied to:<\/strong> <\/strong><a href=\"https:\/\/uhawaii-manoa.primo.exlibrisgroup.com\/permalink\/01UHAWAII_MANOA\/11uc19p\/alma996084614605682\">He palapala ho\u02bbolilo a ho\u02bboku\u02bbu kuleana a n\u0101 Moku\u02bb\u0101ina Huip\u016b\u02bbia o \u02bbAmelika e ho\u02bbolilo i ka Mokupuni \u02bbo Kaho\u02bbolawe, Hawai\u02bbi no ka Moku\u02bb\u0101ina \u02bbo Hawai\u02bbi<\/a>, <a href=\"https:\/\/uhawaii-manoa.primo.exlibrisgroup.com\/permalink\/01UHAWAII_MANOA\/11uc19p\/alma995676104605682\">History of Kahoolawe<\/a>, <a href=\"https:\/\/uhawaii-manoa.primo.exlibrisgroup.com\/permalink\/01UHAWAII_MANOA\/11uc19p\/alma999780564605682\">\u02bb\u014cia\u02bbi\u02bbo o Kaho\u02bbolawe = The truth of Kaho\u02bbolawe : Native Hawaiian perspectives on the significance of Kaho\u02bbolawe to Hawai\u02bbi Nei<\/a>, <a href=\"https:\/\/uhawaii-manoa.primo.exlibrisgroup.com\/permalink\/01UHAWAII_MANOA\/11uc19p\/alma996019024605682\">Na mo\u02bbi o Kaho\u02bbolawe<\/a>, <a href=\"https:\/\/uhawaii-manoa.primo.exlibrisgroup.com\/permalink\/01UHAWAII_MANOA\/11uc19p\/alma9910954867305681\">Pau Hana Years. Ranching on Kaho\u02bbolawe<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><strong>Mea haku | Created by:<\/strong> <\/strong>Na ka hui \u02bbimi na\u02bbauao o Ka Wai H\u0101pai<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Mea loiloi | Edited by:<\/strong> Hina Keala<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Inoa | Name(s) Kaho\u02bbolawe; Kanaloa; Kohem\u0101lamalama Hi\u02bbona \u02bb\u0101ina | Land characteristic: Mokupuni&nbsp; Hi\u02bbona \u02bb\u0101ina nona k\u0113ia wahi | Feature(s) that contain this place: Pae \u02bb\u0101ina o Hawai\u02bbi; Maui Nui; Honua\u02bbula; Hakioawa; Kanapou; Kamohio; \u02bbAle\u02bbale; Papakaiki; Kaulana; K\u016bheia; Ahup\u016b; Honokoa; K\u016bnaka\/N\u0101\u02bbalapa; &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":216,"featured_media":0,"parent":757,"menu_order":7,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-669","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/669","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/users\/216"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=669"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/669\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3243,"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/669\/revisions\/3243"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/757"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hawaii.edu\/kawaihapai\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=669"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}